.png)
.png)
China vs Japan: The Untold Story of Matcha’s Birth
- Trà Vũ
- 4 thg 12, 2025
- 7 phút đọc
MATCHA - BÀ MẸ TRUNG QUỐC, ÔNG BỐ NHẬT BẢN?
Trong bối cảnh thế giới đang chú ý đến những căng thẳng bùng nổ giữa Trung Quốc và Nhật Bản - hai nền văn minh Á Đông lâu đời với nhiều cột mốc lịch sử đan xen và ảnh hưởng qua lại trong hàng nghìn năm. Trà Vũ muốn kể một câu chuyện nhỏ bé hơn, nhẹ tựa bụi trà, nhưng lại chứa đựng toàn bộ chiều sâu của văn hóa: Đâu mới là cái nôi thật sự của matcha?
Câu hỏi này không chỉ phản ánh lịch sử chế tác trà mà còn soi chiếu vào cách mỗi quốc gia xây dựng bản sắc: một bên khởi sinh kỹ thuật - một bên hoàn thiện tinh thần. Và hành trình của matcha, nếu nhìn kỹ, chính là bức tranh thu nhỏ của sự chuyển giao ấy.
Bài viết này sẽ dẫn ta đi dọc hành trình đó: từ nguồn gốc xuất xứ Trung Quốc vào thời Đường - Tống, tới sự tái sinh tại Nhật Bản. Đồng thời chỉ ra sự khác biệt kỹ thuật giữa matcha Trung Quốc và Nhật Bản ngày nay.
1. Bột trà trong lịch sử Trung Quốc: Nơi câu chuyện bắt đầu
Tài liệu lịch sử ghi nhận rằng mạt trà (bột/bụi trà) xuất hiện từ thời Đường, nhưng đạt đến đỉnh cao thẩm mỹ vào thời Tống (960-1279).
1. Trà bột đời Tống - đỉnh cao của “Điểm Trà Pháp” (點茶法)
Trong thời Tống, trà được chế tác thành bánh (trà đoàn), sau đó mài thành bột, rây mịn rồi đánh nổi bọt bằng chổi tre (phách trà). Hoạt động “Đấu trà” (鬥茶) hay “mính chiến” (茗 战) - các cuộc thi đánh trà nổi bọt đẹp - là thú chơi quen thuộc trong cung đình và giới sĩ phu.
Một số tài liệu tiêu biểu:
Thái Bình Hoàn Vũ Ký (thế kỷ 10) ghi rõ các vùng nổi tiếng sản xuất bánh trà.
Đại Quan Trà Luận của Tống Huy Tông (1100-1126) mô tả chi tiết quy trình hấp lá, ép bánh, mài bột, đánh bọt - gần như tương đồng với kỹ thuật đánh matcha ngày nay.
Men gốm Thiều Châu - Gia Lý được ưa chuộng vì tạo nền tối giúp bọt trà trắng nổi bật hơn - tương tự lý do matcha Nhật chuộng chén men tối để tăng độ “chiêu” của bột trà.
Về bản chất, đây chính là tiền thân của matcha. Vì vậy nên tôi mới ví Trung Quốc là mẹ đẻ của trà Matcha, trước khi sự nổi tiếng của nó vượt ra bên kia biên giới.
2. Vì sao Trung Quốc từ bỏ bột trà?
Đến thời Minh (1368-1644), Hoàng đế Chu Nguyên Chương ra chiếu chỉ cấm sản xuất bánh trà, buộc các vùng chuyển sang sản xuất trà lá rời (tản trà). Đây là bước ngoặt lớn khiến:
Văn hóa bột trà biến mất
Kỹ thuật đánh bọt trà mai một
Trà lá pha hãm trở thành chuẩn mực của Trung Hoa
Trong khi đó, ở Nhật Bản, hành trình của bột trà này lại rẽ sang một hướng khác mà không ai ngờ đến...
2. Nhật Bản - nơi matcha được tái sinh và hoàn thiện
1. Matcha bước vào thiền môn
Thế kỷ 12, thiền sư Eisai (Vĩnh Tây, 1141-1215) sang Trung Quốc học Thiền tông, mang giống trà và kỹ thuật chế biến bột trà về Nhật. Ông viết Kissa Yojoki (Trà Dưỡng Sinh Ký), tôn vinh bột trà như một thức uống giúp tâm - thân minh mẫn trong thiền định.
Bột trà được giữ lại và phát triển trong môi trường:
Thiền viện
Giới quý tộc
Tầng lớp võ sĩ sau này
Nhật Bản không chỉ gìn giữ kỹ thuật bột trà - họ chuyển hóa nó thành nghi lễ, từ đó ta có Chado - Trà Đạo.
2. Sen no Rikyu và triết lý wabi-sabi
Vào thế kỷ 16, Sen no Rikyu đưa matcha đạt đến tinh thần tối giản và sâu sắc nhất. Triết lý wabi-sabi (giản dị - tĩnh tại - bất toàn) trở thành linh hồn của Trà Đạo Nhật Bản.
Matcha từ đó không còn là “cách uống trà”, mà là:
Đạo trong đời sống
Lối cảm nhận cái đẹp trong sự thiếu hoàn hảo
Khoảnh khắc hiện tại được nâng lên thành nghi lễ
Nếu Trung Quốc cho matcha “thân xác”, thì Nhật Bản trao cho nó “tinh thần” và khiến cho nhiều người hơn trên thế giới biết đến thông qua nghệ thuật Trà Đạo.
Tuy vậy, không chỉ riêng phần hình thức mà ngay cả phương pháp chế biến trà Matcha cũng được người Nhật thay đổi và có những nét đặc trưng khác với Trung Quốc.
3. Kỹ nghệ matcha Nhật Bản - tiêu chuẩn toàn cầu
Để hiểu vì sao matcha Nhật được xem là chuẩn mực, ta sẽ cần nhìn vào độ tinh xảo trong từng bước sản xuất.
1. Che nắng (shading) 20-30 ngày
Việc che nắng khiến lá tăng chlorophyll và L-theanine - tạo màu xanh sâu, vị umami dày và ít đắng. Đây là yếu tố phân biệt tencha (nguyên liệu matcha) với mọi loại trà xanh khác trên thế giới.
2. Hấp diệt men (steaming)
Giúp giữ màu và hương tươi, tránh oxy hóa - khác với kỹ thuật sao rang của Trung Quốc.
3. Loại bỏ gân - cuống
Chỉ giữ phần lá mềm nhất để tạo độ mịn và vị ngọt.
4. Nghiền bằng cối đá granite
Tốc độ cực chậm
Chỉ 30-60g mỗi giờ
Độ mịn khoảng 5-10 micromet
Nhờ vậy, matcha Nhật có độ “hồ” sáng mịn như kem, không gợn bột.
5. Phân cấp chất lượng rõ ràng
Ceremonial Grade - dùng trong nghi lễ
Premium Grade - dùng daily với chất lượng cao
Culinary Grade - dùng trong pha chế và món tráng miệng
Kết quả là tạo ra một chuẩn mực mới mà thế giới gọi tên: Matcha.
4. Matcha Trung Quốc ngày nay tái sinh hay mô phỏng?
Sau khi matcha trở thành xu hướng toàn cầu, nhiều vùng Trung Quốc bắt đầu sản xuất trở lại trà bột. Tuy nhiên, có hai dòng hoàn toàn khác nhau:
1. Trà bột công nghiệp - chiếm phần lớn thị trường
Không che nắng hoặc thời gian che ngắn
Xay bằng máy tốc độ cao
Màu ngả vàng - xanh
Vị đắng gắt, nhạt umami
Chủ yếu dùng trong matcha latte, đồ uống pha sẵn
Đây không phải matcha hiểu theo nghĩa truyền thống.
2. Trà bột cao cấp kiểu matcha (matcha-style)
Một số địa phương như Chiết Giang, Tứ Xuyên sản xuất trà bột bằng kỹ thuật gần giống matcha:
Có che nắng nhưng thường 7-15 ngày
Mùi xanh tươi nhưng thiếu độ “ngọt umami” đặc trưng
Độ mịn tốt nhưng không đạt độ hồ đặc như Nhật
Hương vị thiên về cỏ xanh - thanh mát, ít độ “biển” và ngậy béo
Dù chất lượng bột trà này tăng lên đáng kể, nhưng nó mang tính mô phỏng nhiều hơn là tạo ra một dấu ấn riêng mang tên Matcha Trung Quốc.
Trong giới chuyên môn, người ta gọi đây là “Chinese Matcha-Style Green Tea Powder”
Một thuật ngữ thể hiện sự tôn trọng kỹ thuật, nhưng cũng nhận diện rõ khác biệt bản sắc.
5. Matcha Nhật - Matcha Trung: Khác nhau ở đâu?
1. Khác biệt về triết lý
Trung Quốc: kỹ thuật ; thưởng ngoạn thị giác ; công phu.
Nhật Bản: thiền định ; chánh niệm ; Wabi-Sabi ; nghi lễ.
2. Khác biệt về canh tác
Trung Quốc: đa số không che hoặc che rất ít
Nhật Bản: che nắng bắt buộc 20-30 ngày
3. Khác biệt về hương - vị
Matcha Nhật:
Umami dày
Ít đắng
Mịn đặc như kem
Hương biển - sữa - cỏ tươi
Matcha Trung:
Vị thanh - xanh
Đắng rõ
Độ béo thấp
Ít hậu ngọt
4. Khác biệt về tiêu chuẩn chế biến
Nhật: nghiêm ngặt, truyền thống, đồng nhất
Trung: đa dạng - từ công nghiệp đến cao cấp - thiếu hệ tiêu chuẩn thống nhất
6. Vậy matcha thuộc về ai?
Nếu nhìn từ góc độ lịch sử:
Trung Quốc là nơi khai sinh kỹ thuật bột trà
Nhật Bản là nơi hoàn thiện và gìn giữ nó đến ngày nay
Nếu nhìn từ góc độ văn hóa:
Matcha trở thành biểu tượng quốc gia khi đi vào Trà Đạo Nhật
Còn tại Trung Quốc, bột trà chỉ tồn tại như một giai đoạn lịch sử
Nếu nhìn từ góc độ thị trường:
90% matcha chất lượng cao hiện nay trên thế giới đến từ Nhật Bản
Trung Quốc chiếm ưu thế số lượng ở phân khúc trà bột công nghiệp
Và nếu nhìn từ góc độ của một người uống trà thưởng thức - giả thư như là tôi thì: Matcha là niềm vui, không phải một cuộc tranh giành.
7. Kết lại – Hành trình Matcha qua hai nền văn minh
Matcha, theo nghĩa hiện đại, không thể tồn tại nếu thiếu:
Kỹ thuật chế biến bột trà của Trung Hoa cổ đại
Triết lý thiền - mỹ học wabi-sabi của Nhật Bản
Sự tinh chế của kỹ nghệ Nhật đương đại
Một bên trao cho matcha gốc rễ được ví như người mẹ sinh thành, một bên dung dưỡng được ví như người bố. Vẫn là lá trà - lặng lẽ đứng giữa, không phân biệt, tiếp tục để người ta kể thêm những câu chuyện về nó. Ấy là câu chuyện của sự chuyển giao, tiếp nối và tái sinh.
Khi nâng chén matcha lên đầu môi, có lẽ điều chúng ta đang uống không chỉ là bột trà xanh được pha với nước. Mà là di sản của hai nền văn hoá, đi qua nghìn năm, gặp nhau trong khoảnh khắc tĩnh lặng nhất của hiện tại.
********
Nội dung cập nhật lần cuối: 04/12/2025
Trà Vũ 舞茶 - Trà nhân, người kể chuyện trà.
Teaist - "Tea Flows, Stories Unfold"
Bình luận